مقدمه | اگر گذشتهات نسخهبرداری شده باشد چه میکنی؟
فرض کن گذشتهات دقیقاً همان باشد که دیگری هم دارد؛
نه شبیه، نه نزدیک، بلکه عیناً همان.
آیا هنوز میتوانی بگویی «این خاطره مال من است»؟
A Number1 نوشتهی کرل چرچیل، از همین نقطهی ساده اما هولناک شروع میکند. نمایشی که مسئلهاش نه فناوری شبیهسازی، بلکه سرنوشت خاطره در جهانی است که یگانگی را از دست داده. این متن، یکی از دقیقترین موقعیتها را برای خوانش ریکوریِ درام معاصر فراهم میکند؛ جایی که خاطره دیگر تضمینکنندهی هویت نیست.
محاکات اول | پیشاپیکربندی تجربه: یک پدر، یک روایت
در سطح نخست محاکات، با جهانی بسیار محدود روبهرو هستیم:
پدری به نام سالتر و پسری به نام برنارد.
اما خیلی زود مشخص میشود که این «پسر»، یگانه نیست. آنچه ثابت مانده، روایت پدر است؛ خاطرهای که او از گذشتهی خود ساخته و با اطمینان تمام آن را تکرار میکند.
پل ریکور تأکید میکند که خاطره همیشه با «ادعای صدق» همراه است؛ خاطره خود را حقیقت معرفی میکند، نه برداشت. مسئلهی A Number دقیقاً از همینجا آغاز میشود:
وقتی یک خاطرهی واحد، چند بار ادعای حقیقت میکند، کدامیک معتبر است؟
محاکات دوم | پیکربندی درام: روایتِ بیتمایز
چرچیل آگاهانه از هرگونه پیچیدگی بیرونی پرهیز میکند. صحنهها کوتاهاند، دیالوگها شکسته و تکرارشونده، و اطلاعات بهصورت ناقص عرضه میشوند. این انتخاب فرمی، تصادفی نیست؛ ساختار نمایش بازتاب بحران اصلی آن است.
در نظریهی ریکور، پیکربندی روایی یعنی سامان دادن رخدادها بهنحوی که معنا شکل بگیرد. اما در A Number، این ساماندهی مدام مختل میشود. هر برنارد گذشتهای مشابه دارد، اما واکنشی متفاوت. یکی خشمگین است، یکی خاموش، یکی به انزوا پناه میبرد.
در نتیجه، خاطره دیگر شخصیت نمیسازد؛ فقط تکرار میشود.
بحران بازشناسی | آیا این گذشته واقعاً «مال من» است؟
ریکور میان «یادآوری» و «بازشناسی» تمایز میگذارد. بازشناسی زمانی رخ میدهد که فرد بتواند گذشته را به خود نسبت دهد و بگوید: این من بودهام.
در A Number، این پیوند از هم میگسلد. برناردها خاطره دارند، اما نه خاطرهای یگانه. گذشتهای که قابل تکثیر است، دیگر نمیتواند هویت را تثبیت کند. پرسش اصلی نمایش از همینجا زاده میشود:
اگر من نسخهای از خودم باشم، مسئولیت زندگیام با کیست؟
چرچیل بدون شعار، خاطره را وارد قلمرو سیاست بدن و زیستفناوری میکند؛ جایی که هویت، دیگر امری روایی نیست، بلکه نتیجهی تصمیمهای بیرونی است.
محاکات سوم | تلاقی جهان متن و جهان مخاطب
در سطح سوم محاکات، نمایش بهسادگی با تجربهی معاصر مخاطب گره میخورد. A Number فقط دربارهی شبیهسازی نیست؛ دربارهی جهانی است که در آن پروندهها، دادهها و روایتهای رسمی جای تجربهی زیسته را گرفتهاند.
تماشاگر با پدری روبهروست که میخواهد با یک روایت واحد، چندین زندگی را توضیح دهد. این وضعیت، آشناست. جهان امروز هم پر از روایتهای واحدی است که قرار است تفاوتها را مدیریت کنند.
اما آیا میشود؟
جمعبندی | وقتی خاطره از یگانگی تهی میشود
A Number نشان میدهد بحران خاطره همیشه از فراموشی نمیآید؛ گاهی نتیجهی تکثیر است. خاطرهای که بیش از حد تکرار شود، قدرت معنابخشیاش را از دست میدهد.
در خوانش ریکوری، این نمایش گواهی است بر این نکتهی مهم:
خاطره وقتی دیگر یگانه نیست، هویت را نجات نمیدهد؛
اما دقیقاً در همین شکست است که درام متولد میشود.
- A Number در ترجمه «یک شماره» و در ترجمه دیگری «عددی نیستیم» آمده است لذا ترجیح میدهم از عبارت به زبان انگلیسی استفاده کنم. ↩︎